ساختار هندسي سوره‏هاي قرآن
نویسنده : محمد خامه گر
منبع :
تعداد بازدید : 3789

ساختار هندسي سوره‏هاي قرآن

محمد خامه گر
يكي از دلايلي كه موجب گشته تا قرآن در همه اعصار پاسخگوي نيازهاي روزافزون انسان‏ها باشد و جايگاه حساس خود را در جامعه بشريت حفظ كند، قابليت تفسيرپذيري بي‏نهايت آن است. قرآن را مي‏توان هر روز جور ديگر ديد و پس از هر بار سيراب‏شدن از چشمه زلال آن لذت تازه‏اي احساس كرد و با نگرش به آن از زاويه‏هاي نو نكات تازه‏تر و ناب‏تري كشف كرد. قرآن كتاب محكمي است كه چينش و گزينش حروف، كلمات، عبارت‏ها، آهنگ و معاني آن توسط خداوند حكيم و آگاه انجام پذيرفته و در جاي‏جاي آن هزاران هزار نكته ناگفته نهفته است.
يكي از ابعاد شگفت‏انگيز قرآن كريم تناسب آيات آن با يكديگر است. هر خواننده متفكري با قرائت و دقت در آيات يك سوره - چه كوچك و چه بزرگ - به نظم و ارتباط شگفت‏انگيز آن پي مي‏برد. گويي آيات هر سوره همچون جواهرات گرانبهايي دست در گردن يكديگر انداخته و گردنبند زيبايي را به‏وجود آورده‏اند. گردنبندي كه نه‏تنها هر دانه آن از طلاي ناب بوده و ظرافت و زيبايي منحصر به‏فرد خود را دارد بلكه در مجموع نيز تركيبي به‏وجود آورده كه اگر جن و انس جمع شوند نمي‏توانند همانند آن بسازند.
تناسب آيات قرآن در هر سوره و حتي ساختار هندسي آيات در يك سوره آنچنان بديهي است كه اگر به‏درستي تصور شود بي‏درنگ تصديق مي‏گردد. اما اين مسئله نيز همچون ساير مباحث قرآني با مخالفت‏ها و موافقت‏هاي بسياري مواجه شده و جنجال‏هاي فراواني را برانگيخته است. آنچنان كه برخي مقتضاي اعجاز قرآن را از هم‏گسيختگي آيات آن دانسته1 و برخي وحدت و يكپارچگي منطقي و ادبي سوره‏هاي قرآن كريم را معجزه همه معجزه‏هاي ديگر2 شمرده‏اند.
اما آنچه در اين گفتار مورد بحث است چيزي فراتر از تناسب و ارتباط آيات يعني ساختار هندسي سوره‏هاي قرآن است. گرچه "تناسب و ارتباط آيات" مقدمه ضروري "ساختار هندسي سوره‏ها" محسوب مي‏گردد اما الزاماً به معناي آن نيست.
در مبحث ساختار هندسي سوره‏ها به‏دنبال يافتن پاسخي براي اين سوءال مهم هستيم كه آيا مجموع آيات سامان‏يافته در يك سوره هدف خاص و معيني را دنبال مي‏كند و يا هر سوره مشتمل بر آياتي است كه هرچند در بين برخي از آنها تناسب وجود دارد اما در مجموع درس‏هاي پراكنده‏اي را تشكيل مي‏دهند كه چه بسا هيچ‏گونه تناسبي بين آنها نباشد؟ اگر هر سوره داراي موضوع واحدي است نحوه ارتباط آيات مختلف‏المضامين با موضوع واحد چگونه است؟ مثلاً اگر سوره بقره يك موضوع محوري و اصلي داشته باشد مطالبي همچون تقسيم انسان‏ها به سه گروه، جريان حضرت آدم، داستان بني‏اسراييل و احكام شرعيه مطرح شده در سوره و ساير مباحثي كه هريك در فضاي خاصي تنفس مي‏كنند چگونه زير يك سقف گردهم مي‏آيند؟! آيا جمع‏كردن همه اين امور پراكنده كشف يك واقعيت است يا تكلفي بي‏سود؟!
اگر نهال "ساختار هندسي سوره‏ها" به بار بنشيند و سيماي پرفروغ آن از پس زنگار شبهات رخ نمايان سازد به‏زودي آثار و بركات آن در همه مباحث قرآني اعم از علوم قرآني و كتاب‏هاي تفسيري، آشكار گشته و عطر دل‏انگيز آن سراسر بوستان قرآن را فرا مي‏گيرد و آن‏گاه همه قرآن‏پژوهان و شيفتگان معارف بلند قرآني را سرمست كرده و به طرب مي‏آورد.
از ديرباز هر محققي كه از دريچه تناسب آيات به سوره‏هاي قرآن نگريسته و ارتباط آنها را در مجموع سوره درك كرده است با شور و شعف زايدالوصفي از اهميت والاي اين علم سخن گفته است. ابن عربي در كتاب سراج‏المريدين مي‏گويد:
«ارتباط آيات قرآن با يكديگر به حدي است كه همچون يك كلمه، معاني آن منسجم و مباني آن منتظم و علم بسيار ارزنده‏اي است كه خداوند به روي ما راهي بدان گشود، چون براي آن اهلي نيافتيم ناگزير، بر آن مهر زده و بين خود و خدا داده و به وي برگردانديم3».
از متأخرين نيز استاد بزرگوار علامه طباطبايي بر اين نكته اصرار دارد كه هر سوره صرفاً مجموعه‏اي از آيات پراكنده و بدون جامعيت واحدي نيست بلكه يك وحدت فراگير بر هر سوره حاكم است كه پيوستگي آيات را مي‏رساند4. علامه طباطبايي در مقدمه هر سوره فشرده‏اي از مطالب گسترده آن را بيان داشته و اهداف و غرض اصلي سوره را برشمرده است و بسياري از برداشت‏هاي تفسيري خود را بر پايه غرض اصلي سوره بنا كرده است.
در آغاز قرن اخير نيز شيخ محمد عبده صاحب تفسير "المنار" همين نظريه را دنبال و مسئله "الوحدة‏الموضوعية للسور" را مطرح كرده و اصرار دارد كه فهم هدف هر سوره كمك شاياني است به مفسر تا به طور دقيق به مقاصد سوره پي برد و به معاني آيه‏آيه‏هاي هر سوره نزديك شود. شاگرد وي سيد رشيدرضا در تفسير المنار، اين نظر استاد را به خوبي توضيح داده است5. دكتر عبدالله محمود شحاته كه كتاب "اهداف و مقاصد سوره‏هاي قرآن كريم" را به‏منظور تبيين هدف هر سوره تأليف كرده است با پافشاري بر اهميت اين روش در تفسير قرآن بر ضرورت و ارزش آن تأكيد مي‏كند. خلاصه آن‏كه گرچه قدما به اهميت و ارزش تناسب و ارتباط آيات پي برده بودند اما قرآن‏پژوهان متأخر ضمن تأكيد بر روابط آيات آن را از منظر جديدي نگريسته و اعلام نمودند كه هر سوره داراي محور و غرض واحدي است كه در انجام و به‏هم‏پيوستگي آيات نقش بسزايي دارد و اولين وظيفه هر مفسر پيش از ورود به تفسير آيات به دست آوردن و كشف روح حاكم بر سوره‏هاست تا در پرتو قرآن بتواند به مقاصد و جزئيات سوره دست يابد.

معناي "ساختار هندسي سوره‏هاي قرآن"

نظريه "ساختار هندسي سوره‏هاي قرآن" از مباحثي است كه در سال‏هاي اخير مورد توجه خاص قرآن‏پژوهان و علاقه‏مندان به معارف اسلامي قرار گرفته است. اما از آنجا كه حدود و ثغور آن به‏درستي تبيين نگشته، مخالفت‏هاي بسياري را عليه خود برانگيخته است. از سوي ديگر موافقان و طرفداران ساختار هندسي سوره‏ها نيز هريك يكي از ابعاد تئوري را در نظر گرفته و به نفي و اثبات جوانب مختلف آن پرداخته‏اند؛ بنابراين تبيين معناي دقيق ساختار هندسي سوره‏ها به‏عنوان يكي از مقدمات تصوري علم بايد موردتوجه و عنايت خاص قرار گيرد.
قرآن‏پژوهان و مفسران متأخر به اين نكته پي برده‏اند كه هر سوره داراي يك جامعيت واحد است كه در انسجام و به‏هم‏پيوستگي آيات نقش دارد. برخي از آنان از اين حد جامع به‏عنوان "جان و روح سوره" ياد كرده‏اند و معتقدند هر سوره‏اي در قرآن كريم داراي جان و روحي است كه در كالبد آيات آن سوره جريان دارد و اين روح بر مباني، احكام، توجيهات و اسلوب آن سوره سلطه و اشراف دارد6. دكتر عبدالله محمود شحاته ساختار هندسي سوره‏هاي قرآن را چنين تبيين و تفسير مي‏كند:
«ساختار هندسي سوره‏هاي قرآن كريم به اين معناست كه بايد پيام سوره‏ها را اساس فهم آيات آن سوره تلقي كرد؛ و لذا لازم است موضوع سوره به‏عنوان محور و مدار فهم آياتي مدنظر باشد كه آن آيات در حول همان موضوع نازل شده است7».
بنابراين مي‏توان نتيجه گرفت كه از نظر دكتر شحاته ساختار هندسي سوره يعني كشف وحدت جامع و حاكم بر هر سوره كه مفسر در پرتو آن مي‏تواند به مقاصد و محتواي سوره دست يابد.
سيد قطب براي ترسيم وحدت جامع و روح كلي هر سوره از تعبير دقيق‏تري استفاده كرده است، او مي‏گويد:
«از جمله هماهنگي‏هاي هنري در قرآن، تسلسل معنوي موجود بين اغراض و سياق آيات و تناسب آنها در امر انتقال از غرض به غرض ديگر است8».
خلاصه آن‏كه هر سوره داراي يك هدف اصلي است و محتواي سوره با محورها و مقاصد فرعي قابل تفكيك است و هر دسته از آيات به لحاظ تناسب دروني و ارتباط نزديكي كه با يكديگر دارند ذيل يك محور فرعي قرار مي‏گيرند. اين محورها در يك نكته اصلي و اساسي كه هدف و غرض اصلي سوره را تشكيل مي‏دهد مشترك‏اند. بنابراين لازمه طبيعي اعتقاد به ساختار هندسي سوره‏ها اين است كه به ارتباط ارگانيك و منطقي آيات با يكديگر معتقد باشيم به‏گونه‏اي كه بتوان در يك نمودار درختي همه آيات را از طريق محورها و عناوين فرعي به يك عنوان و موضوع اصلي متصل نمود.
قرآن‏پژوهان و مفسراني كه به اين روش در تفسير قرآن و فهم مقاصد آن گرايش دارند در كتب خود سعي كرده‏اند بخشي از قرآن يا همه آن را از اين طريق به نمودار بكشند. آنان براي هر سوره مقدمه، مقاصد و خاتمه در نظر گرفته و سعي نموده‏اند محتواي هر سوره و آيات به ظاهر پراكنده را در اين چهارچوب قرار بدهند.
از اين جمله مي‏توان به تلاش‏هاي سيد قطب در تفسير في ظلال‏القرآن و سعيد حوّي در "اساس‏الميزان"، دكتر سيد محمدباقر حجتي و دكتر بي‏آزار شيرازي در تفسير كاشف، محمد رشيدرضا در "المنار" و دكتر عبدالله محمود شحاته در كتاب "اهداف و مقاصد سوره‏ها" اشاره كرد. محمد محمدالمدني نيز در كتاب "المجتمع‏الاسلامي كما تنظمه سورة‏النسا" نمودار محتوايي سوره نسا را ترسيم كرده است. استاد محمدهادي معرفت همين روش را درباره سوره حمد و بقره در كتاب گرانقدر "التمهيد" به كار برده است. ما نيز به‏عنوان نمونه نمودار محتوايي سوره ملك را تنظيم نموده‏ايم تا منظور از "ساختار هندسي سوره" مشخص‏تر شود.

موضوع و غرض اصلي سوره: ربوبيت تامه الهي شماره آيات

فصل اول: مفهوم ربوبيت و دلايل آن

1 - مفهوم ربوبيت 1
2 - دلايل ربوبيت
1/2 - دليل اول: مالكيت مطلق الهي 1
2/2 - دليل دوم: تصرف و تسلط نامحدود الهي 1
3/2 - دليل سوم: خالقيت كامل و بي‏نقص خداوند 2-5
4/2 - دليل چهارم: علم نامحدود الهي 13-14

فصل دوم: تأثير اعتقاد به ربوبيت الهي در سرنوشت اخروي انسان‏ها:

1 - منكران ربوبيت الهي 6-11
1/1 - عذاب اخروي منكران
2/1 - علت عذاب
2 - معتقدان به ربوبيت الهي 12
1/2 - معرفي معتقدان
2/2 - پاداش معتقدان

فصل سوم: نشانه‏هاي روبيت الهي

1 - آرامش زمين و آسايش انسان در آن 15-18
2 - پرواز پرندگان در آسمان 19
3 - ناتواني معبودهاي خيالي 20-22
1/3 - در ياري‏رساندن به انسان
2/3 - در رزق‏رساندن به انسان
3/3 - واقعيت دروني انسان‏هايي كه به معبودهاي خيالي دل مي‏بندند
4 - خلقت انسان و مجهزكردن او به حواس و عقل 23
5 - بازگشت انسان به‏سوي خدا و برپا شدن قيامت24-29
1/5 - انسان در زمين دائمي نيست
2/5 - برپا شدن قيامت حتمي است
3/5 - خسران و پشيماني منكران قيامت
4/5 - عذاب كافران حتمي است
5/5 - موءمنين به رحمت خداوند اميد دارند
6 - نعمت آب بر روي زمين 30
كليه قرآن‏پژوهان و مفسراني كه ساختار هندسي سوره‏ها معتقدند بر اين نكته پاي مي‏فشارند كه چنين وحدتي نه‏تنها در سوره‏هاي كوچك يا متوسط قرآن بلكه در سوره‏هاي بزرگ و حتي سوره بقره نيز حاكم است. سيد قطب صريحاً اعلام مي‏كند كه اين شيوه همگاني تمامي سوره‏هاي قرآن است و سوره‏هاي بلندي همچون سوره بقره از اين قاعده مستثني نخواهد بود9.
در انتها بايد افزود كه منظور از ساختار هندسي سوره‏ها اين نيست كه هر موضوع فقط در يك سوره مطرح شده است و سوره‏هاي ديگر درباره آن هيچ سخني به ميان نمي‏آورند. چنان‏كه در كتب بشري نيز چنين مي‏بينيم كه هر فصل مشتمل بر مباحثي است كه ساير فصول از آن خالي است. خلاصه آن‏كه نمي‏توانيم سوره‏هاي قرآن را به مثابه فصول مختلف قرآن به حساب آوريم. به عبارت ديگر، ساختار هندسي سوره‏ها تنها بر اين نكته تأكيد دارد كه آيات به ظاهر پراكنده هر سوره همگي يك هدف مشخص و واحد را دنبال مي‏كنند و در پرتو اين غرض واحد از نظمي معجزه‏آسا و ارتباط ارگانيك و منطقي برخودار مي‏شوند. اما اگر سوره ملك درباره ربوبيت الهي سخن مي‏گويد و اين موضوع محور اصلي آن را تشكيل مي‏دهد هرگز به اين معنا نيست كه بحث ربوبيت الهي در هيچ سوره ديگري مطرح نشده و همه آيات آن در اين سوره جمع شده است. كسي كه كمترين آشنايي با قرآن كريم و اسلوب آن داشته باشد مي‏داند كه داستان حضرت موسي يا جريان حضرت آدم(ع) بارها در قرآن كريم تكرار شده است منتها در هر سوره به تناسب موضوع و محور اصلي سوره از يك بعد بدان پرداخته شده است.

پاورقيها:

1 - حجازي، محمدمحمد، الوحدة‏الموضوعية في‏القرآن الكريم، ص 14، به نقل از فريد وجدي.
2 - درّاز، محمد عبدالله، المدخل الي‏القرآن الكريم، ص 121.
3 - سيوطي، جلال‏الدين، الاتقان في علوم القرآن، ج 2، ص 342.
4 - طباطبايي، محمدحسين، الميزان في تفسيرالقرآن، ج 1، ص 14.
5 - معرفت، محمدهادي، علوم قرآني، ص 407.
6 - مدني، محمد، المجتمع‏الاسلامي كما تنظمه سورة‏النسا، ص 5.
7 - محمود شحاته، عبدالله، اهداف و مقاصد سوره‏هاي قرآن كريم، ص 27.
8 - سيد قطب، آفرينش هنري در قرآن، ترجمه محمدمهدي فولادوند، ص 95.
9 - سيد قطب، في ظلال‏القرآن، ج 1، ص 53.

تحلیل ، طراحی و مدیریت پروژه علی نیکبخت 1395-1396